27 Şubat 2018 Sayı 117 Sayı 117
Bankalar

 

BANKALAR[1]

Bu kere bank osmaninin londrada akd olunan 9.meclis-i umumiyesinde reis tarafından irad olunan makaleyi gazetelerde okuduğumuz cihetle bu babda varid-i hatır olan bazı mütalaaamızın beyanına müsaraat ederiz.

Bizde ticaretin mühsenati nazariyatda görülüyor fiiliyatını kimse kaydetmiyor. Zamanımızda küçük sermaye ile tacirlik adeta çerçilik demek olduğu halde biz hâla bu yolda devam eylediğimizden esbab-ı servetimiz kamilen ecnebi yedine geçiyor. İşte İngiliz ermayesi ile bank osmanı teessüs edeli memlektimizin sayasinde nice paralar kazanmıştır.

Bankın mühsenati ve devlet ve memlekete ettiği hizmeti inkar etmeyiz. Fakat bu hizmeti biz niçin edemiyoruz? Ve bu mühsenatı vücuda getirmeye biz niçin muvaffak olamıyoruz?

Galatada tessüs eden birinci banka bank osmani olduğu halde ondan sonra diğer on on iki banka daha tesis olunmuş ve bunlar yekdiğeriyle müsabaka ettikleri halde yine her biri hissedaratına külliyetli temettü’ tevzi’ ve taksim eylemişitr.  

Bu bankalar şimdilik ekser muamelat-i sarrafiye ile iştigal edip muamelat-i ticariyeyi teshil ve sanayi’ ve ziraati tervic için henüz büyük kumpanyalar mevcud değil ise de ecnebiler bunları dahi vücuda getirecektir.

Her ne hal ise biz bank osmaninin muamelatından burada bazı malumat vermeyi tensib ettik. Okuyanlar bu misillü cemiyetlerin fevaidini varsın kendileri düşünsün.

Bank osmaninin 1871 senesinde bazı çürük metalibi tenzil olunduktan sonra halis temettüü 432 bin liraya baliğ olmuştur. Sene-i mezküre kanun-i evvelinin gayetinde bankın 122 lira mütedavil banknotu veyahut senedati var imiş. Bu ise bankın haiz olduğu iktidar ve itibara nisbeten çok değil isede bank idaresi kağıtlarının itibarını kesr etmemek üzere kesret ile çıkarmakdan ictinab eylemiştir. Çünkü halk henüz bunlara layıkıyla ilişmemiş olduğundan bir buhran vukuunda itibar olunmaması melhûz olup bank ise itibarını vikayeye gayetle itina etmekte olduğu derkardır.

Semaye itibarın kuvveti fenn-i tedbir-i servet erbabına malum isede -- ahalimiz büyük şirketler akd edip ve sermayelerini birleştirip bunlardan istifade edemiyor.acaba kaç tane osmanlı kumpanyası vardır ki senedleri ve kambiyalları Avrupaya kadar değil belki memleket dahilinde işlesin.

Halkımızın bu misillü işlerde bu derece cehl ve tekasülü badi-i esef isede hel bank osmaninin ilan olunan muamelatından anlaşıldığı vecihle devletimizin umur-i maliyesinin muhavver matlubeye girmesi kalblere inşirah verir derecededir desek caizdir. Şöyleki 1871 kanun-i evvelinin  31’inde yni sene-i mezkürenin inkızasında hazine-i celilenin banka 2 milyon lira kadar borcu bulunmakda iken elhaletü hazihi bu borc kamilen tediye olunub hazine-i celilenin banda alacağı vardır.

Bu muvaffakiyet geçende neşr olunan cedvel-i resmiyede dahi beyan olunmuş ve şayan-i memnüniyet bulunmuştur. Doğrusu idare-i sabıka zamanında böyle bir hal hatır ve hayallere bile gelmeyip belki hazinenin daimen banka 1 - 2 milyon lira borçlu kalması tabii hükmüne girmiş ve buna dahi ağır ağır faizler ile akd-i istikraz etmekden başka çare bulunamamış idi.

Bank osmani hissedaratının meclis-i umumiyesine riyaset eden zat dahidevlet-i aliye tarafından muahhiren icra bulunan ıslahat-i bervech-i ati meclise tebşir eylemiştir.

(Memalik-i mahrusede sa’y ve amel ve servet ve saadet hal ile mesalih hayli tekessür etmektedir. Bazı amelat-i mühimme icra olunmuştur ki pek çokları tarafından türkistanda memulun mafevkinde bir derecede hayat bulunduğunu isbat ediyor. Ezcümle dersaadet --emvalleri ve memalik-i mahruse ile Avrupa beyninde ihtilatı teksir edii rum eli şimondiförlerinin münasebat-i ticariyeyi ne derece ilerletecekleri tarifden müstağnidir. Hükümet-i seniyye idaresinde dahi muehhiran ıslahat-i vafire icra eylemiş ve bunların netaici müstehsinesine müntazar bulunmuştur.

Birkaç seneden beri kuvve-i beriyye ve bahriyenin ikmaline hayli akçe sarf olunmuş olduğundan devlet-i aliye politikaca bundan evvelki halinden ala bir mevki ihraz eylemiş ve atide teksir-i servet yolunda dahi mesarif ihtiyar olunacağı memül bulunmuştur)

İşte ıslahat-i cedidenin Avrupaya verdiği fekelade emniyet bihakkın şayan-i tebrik bir haletdir.

Reis-i meclis nutkunun bir fıkrasında teksir-i srvet yolunda dahi mesarif-i lazimenin ihtiyarını taleb eylemiş ve bu ise şayan-i kabul br ihtar olup zaten bunun bazı mertebe fiiliyatına dahi bed’ olunmuş olduğu Anadolu ve Rumeli şimöndiferlerinin inşaatına şitab olunmasıyla müsbet bulunmuştur.

Fakat daha nice esbab-ı servet vardır ki bunların imalı devletin ikdamata ve halkımızın gayretine ve büyük şirketlerin kumpanyalar teşkiline mütevakkıfdır.

Galatada teşkil olunan bankalar şimdiye dein dvlete ikraz hususunda müsabaka etmekde idiler isede devlet ihtiyaçdan vareste oldukça istikrazına dahi hacet kalmayacağından bankaların mevcut sermayesi tervic-i ticaret ve ziraat için istimal olunmaya başlayacaktır. Birde bu bankalar muamelelrini yalnız dersaadete hasr ettiklerinden umum memalik henüz bunlardan istifade edememekdedir. Ezcümle bank osmani tarafından memalik-i mahrusenin kaffe-i bilad-i mühimmesinde şubeler bulundurmak lazimeden olduğu halde şimdilik en mühim şubeleri İzmir ve Selanik ve İskenderiye ve Beyrut ve Kıbrıs ve Porsaid’de bulunanlardan ibaret olduğu anlaşılmıştır. İşte bunlardan maada mahallerde dahi şubeler açılamaması o mahallerde ticaretin edna mertebede bulunduğuna işaret olduğundan bunada teessüfden başka elimden bir şey gelmez.   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



[1] “Bankalar”, Hakayik-ul Vekayi, 7 Cemazeyilevvel 1289: Nu. 614