9 Ocak 2017 Sayı 116
Ahmet Refik; 12. Asırda İstanbul'da Gümrük ve Ticaret -III-

 

 

 

Ahmed Refik

İstanbul, Fi evasıtı n 1106, Dârülfünûn Edebiyat Fakültesi Mecmuası

Bu metin  Dr. Bünyamin Demir tarafından günümüz Türkçesine uyarlanmıştır

 

İstanbul’dan ekseriya Mısır, Akdeniz ve Karadeniz taraflarına emtia sevk olunurdu. Tüccar, navillerini ve kiralarını vererek İstanbul’a mal getirdikleri zaman, gümrük memurları “hilaf-ı şer’ ve hilaf-ı kanun ve defter” kira akçelerinden de mastar-iye almaya çalışırlardı. Bundan başka, gerek büyük gümrükte gerek galata ve kara gümrüklerinde tüccara yapmadık eziyet bırakmazlardı. Gümrük memurlarının gözlerini doyurmak kabil değildi. Tüccardan fazla bir şey koparamadıkları zaman, en aşağı memurları bile “peşkeş namıyla” ellerinden eşyalarını alırlardı. Gemiler boşaldığı zaman ise “teskere akçesi namıyla“ yirmişer kuruş alarak zülüm ve ta’diye ve cevir ve gadirden geri durmazlardı. Hâlbuki gümrük kanununda ve defterinde her eşyadan ne alınacağı kat’i surette tasrih edilmişti. Sefine navlunundan başka mastar-iye ve peşkeş, sefineler boşaldığı zaman yirmi kuruş tezkere harcı almak gümrük defterinde musarrah değildir. Bunlarda gümrük memurlarının kendi kiseleri ve menfaatleri namına koydukları resimlerdi. Mesele divana aks etti. Sefine tüccarı divana arzuhal verdiler. Mesele müzakere edildi. Fi ma-ba’d bu gibi suiistimallere mani olmak için at’i deki hüküm yazıldı; “Asitane kayyum makamı vezir Mustafa paşaya ve İstanbul kadısına ve Asitane  gümrüğü mülhakatında olan iskelelerde vaki kadılara hüküm ki ;

Sefine tüccarı dergahı muamele arzuhal edip Mısıra vaki deniz ve Karadeniz taraflarına işleyip tüccar emtiaların yükletip nevl ve kirasıyla İstanbul’a getirdiklerinden mastar-iyeciler hilaf-ı şer’ ve hilaf-ı kanun ve defter aldıkları kira akçelerinden mastar-iye alırız deyu gerek nefsi gümrük ve gerek galata ve gerek kara gümrüklerinde rencide ve ta’diye edip ve bundan maada gerek hidam-ı hilafı şer-i ve kanun ve defter peşkeş namıyla eşyaları alıp külli zulüm ve cevir ve tediye edip ve sefineleri boşaldıkta tezkere akçesi namıyla yirmişer kuruş olup gardı külli ettiklerin bildirip zulüm ve tediyeleri üzerlerinden def ve men ba’d dahi rencide ve tediye olunmayıp ve ferman dahi sadır olursa amel olunmak babında emri şerifimi rica eyledikleri ecelden hazine-i amiremde mahfuz olan mevrud mukataası defterlerine nazar olundukta İstanbul gümrüğü mukaataatı mülhakatından olup mastar-iye ve dellallık mukataasının şartı iltizam kadimi üzere İstanbul ve Galata ve tevabiinde müslümandan gayri bezirgan ki dellaliye ile sata hem satan ve hem alan dellaliye rüsumu vere ve eğer alıcı Müslüman dahi olur ise. Ama müslümandan gayri her bezirgan ki dellallı satdığı için hem kendinin ve hem alanın rüsumunu vere ve her pasta ve çuhanın adeti elli arşın ola ve her pastaveden on akçe alandan ve on akçe satandan ala ve gönden[1] ve kurşun ve Londra çukadan dahi her ne türlü olur ise olsun on akçe satandan ve on akçe alandan ala ve bunlara benzer çukalardan satandan üç akçe ve alandan daha üç akçe alına ve altınlı bezden ve ibrişimli bezden ve keten bezinden dahi üç akçe alına ve altınlı bezden ve keten bezinden ve pamuk ve ibrişimden ve kükürtten ve baldan ve şekerden ve sade yağdan ve gayri yağlardan ve felfelden ve zencebilden ve aşı otlardan ve çivit ve kırmızı … ve biharalatından ve ne türlü boya olur ise yüz akçede satandan buçuk alandan ve buçuk akçe alına ve hamrdan ve sirkeden her fıçıdan satandan dörder akçe alına ve sabundan her sandıktan bir akçe alandan ve bir akçe satandan ala ve havyadan ve kızıl tîynden satandan dörder akçe alına ve varilden satandan iki akçe ve alandan iki akçe alına ve bir nesne ki tartı ile ola bu zikr olunanlardan satandan buçuk akçe ve alandan dahi buçuk akçe alına ve gariplerden ve kimin her nice gerkse olsun şöyle ki navlon ve askerce tutulu müsellemattan gayr-i kafir ve yine haraç nazar olsun ve olmasın gerek yukarı gitsin ve gerek aşağı gitsin içeriden taşra ve taşradan içeriye gelsin eğer aralarında dellal var ise bezirganlardan yüzde iki akçe alıp ve gemicilerden dahi iki akçe alına. Eğer aralarında dellal yoksa hemen gemicilerden cümlesini ala ve içlerinde hidamı Müslüman ise kezalik reisinden ala ve bir hamiline verilir gerek karadan gerek deryadan gerek dellal ile gerek dellalsız olsun yüz akçe de satandan iki pul ve alandan iki pul alına. Gemiler ve ağribler ve sandallar büyük olsun küçük olsun Müslüman dan ve kafirlerden mezat ile satsın ve gerek mezatsız satsın her yüzde satandan iki akçe ve alandan iki akçe alına  deyu vechi meşruh üzere mastar-iye mukataasının şartı iltizamı mahalında defterde mastur olup derun arzuhalde olan mevaddın tesrihan mahalli gaydı bulunmadığı derkenar olunup derun arzuhalde niza’ oldukları nevli sefineden başka mastariye ve peşkeş ve sefineler bu boşaldıkta yirmişer kuruş tezkere harcı namına resim alınmak için tasrihan kaydı bulunmayıp şartı iltizamında masrah olan rüsumatdan maada hilafı şeri kanun ve muğayir  berat olmakla resim talebiyle rencide ettirilmemek için  emri şerif verilmek babında hazinei amiremin sabıka baş defterdarı olan emri ala merailkiram İsmail paşa damet maliye arz ve telhis etmek ile telhis derkenar olunduğu şurutdan maada hilafı şer-i ve kanun ve muğayiri emri hümayun müdahale olunmayıp vechi meşruh üzere niza eyledikleri nevli sefineden başka mastar-iye ve peşkeş ve sefineler boşaldıkta yirmişer kuruş tezkere harcı namıyla resim almak üzere tasrihen kaydı bulunmayıp şart iltizamında musarrah olan rüsumattan maada hilafı şer-i ve kanuna mugayir berat olmakla rüsüm talebiyle rencide ettirilmemek için emri şerif verilmek babında hizane-i amiremin sabıkan baş defterdarı olan emirul umera-i kiram İsmail Paşa damet mealiye arz ve telhis etmekle telhisi derkenar olunduğu şartlardan maada hilaf-ı şer’ ve kanun ve muğayır emri humayun mudahale olunmayıp vechi meşruh üzere niza’ eyledikleri navl-ı sefineden başka masdariye ve peşkeş ve sefineler boşaldıkta yirmişer kuruş  tezkire harcı namıyla rüsüm alınmak üzere tasrihan kaydı bulunmamakla gerek mezbur emnasının şart iltizamında musarrah olan rusumattan maada hilaf-i şer’ ve kanun ve muğayiri berat alişan ve emri hümayun mezburlardan defterden hariç mastar-iye ve peşkeş harcı talebiyle ve tezkere harcı namıyla rencide ettirmeyip men ve def oluna deyu yedlerine maliye tarafından emri şerif verilmekle hala verilen emri şerifim mucibince divanı hümayun tarafından dahi emri şerifim rica etmeleriyle  vechi meşruh üzre amel olunmak emrim olmuştur deyu yazılmıştır. Fi evasıtı n 1106”



[1] Öküz derisi