9 Ocak 2017 Sayı 116
Ahmet Refik; 12. Asırda İstanbul'da Gümrük ve Ticaret -VII-

 

                                                               Bu metin  Dr. Bünyamin Demir tarafından günümüz Türkçesine uyarlanmıştır.

İstanbul gümrüğünün varidatı, yalnız gümrüğe gelen eşyadan alınan resimlerden ibaret değildir. O devirde yalnız Türkler değil, Hıristiyanlar da kul ve cariye kullanırlardı. Bunların yılda bir kere yüzde seksen akçe resim-i miri ve yirmi akçe de resmi hidamiye vermeleri usulünden; buna “ kısmı asara maktui” derlerdi. Bu maktu da İstanbul gümrük mülhikatındandı. Mesela “İstanbul ve haslar ve tevabii kazalarında sakin ve mütemekkin rum ve ermeni ve karamanlı keferesi ve Yahudi taifesinin yetimliklerinde bulunup istihdam edildikleri sağir ve kebir kul cariyelerinin “ kısmı asara maktunu” İstanbul gümrüğüne verecekleri maden mukataası kaleminde mukayyeddi.

Mamafih gümrük varidatını en ziyade arttıran, hariçten gelen ecnebi emtiasıydı. Fakat harp ve vukuunda kendisiyle harp edilen devlet şubesinin emtiası gümrüklere katiyen yanaştırılmazdı.

1127 senesinde Türkiye, Avusturya Macaristan’la olduğu gibi, Venedik’le de hali harpte idi. İstanbul tüccarına derhal ilan olundu. Evvel emirde ellerinde bulunan Venedik emtia ve eşyasını satmaları için emir verildi. İstanbul’da ne kadar Venedik emtiası varsa yazıldı. İlan tarihinden itibaren Venedik emtiası sattırılmayacağı, Venedik emtia ve eşyası gümrüğe gelirse gümrüğe alınmayacağı bildirdi. Bu bapta yazılan hüküm ber vechi atidir:

“İstanbul kaymakamına ve kadısına ve gümrük eminine hüküm ki”

Din ve devleti aliyemin düşmanı olan Venedik keferesinin memleketinde işlenen emtia ve eşya memaliki mahruseme ve ba husus asitane-i saadetime getirilmeyip ve gelir ise gümrüğe alınmayıp geri red ve bey’ ve revacı bilkülliye kasude olmak üzere verilen fetvayı şerife mucibince men ve defi için bundan akdem emri şerifim sadır olmuştur. Elhaleti haza olmakule Venedik emtia ve eşyasından mukdema sadır olan emri şerifimin hini sudurunda bazı bezirgan ve ehli suk tüccarı yedlerinde bulunanlar dahi bey’ ve şira olunmaktan bilkülliye men olunmak için bundan sonra emri şerif ali şanım şeref sudur olmak üzere olmağın İstanbul’da ve tevabiinde olan tüccarın yedlerinde mevcut bulunan Venedik metaı ne miktardır zira ve adet ecnasıyla tahrir ve defter olunup cümleye ilam ve yedlerinde bulunan Venedik emtia ve eşyasını evvel bieevel furuhat eylemeleri için tenbih eylemeniz fermanım olmağın imdi sanki vezir muşarunileyhsin ve kadı ve gümrük emini mumailyehimasız emri şerifim vusulunda olmakla tüccarın yedlerinde mevcut bulunan Venedik metaı ve eşyasını ziraları ve envaı adedi ve ecnasları ve ashabının esamı ve şöhretleriyle bir madde hariç kalmamak şartıyla sıhhati üzere defter edip mumda ve mahtum defterini orduyu hümayunum tarafına irsal ve bundan sonra bir dahi bilküliyye kasid olmak için emri şerifim sadır olacağını tefhim ve emri şerifimin sudurundan mukaddem ellerinde bulunan olmakule Venedik emtia ve eşyasını evvelbievvel furuhat eylemeye dikkat ve ihtimam eylemeleri için ashabına gereği gibi ifham ve tenbih eylemeniz babında ferman alişan yazılmıştır. Fi evasıtı b 1127”[1]

 



[1] Hazinei evrak mühimme defteri