27 Şubat 2018 Sayı 117 Sayı 117
Saraybosna da Ebniye-i Hayriyenin Musavver Tarihi: Saffet Fehmi

 

Saraybosna'da Ebniye-i Hayriyenin Musavver Tarihi / Saffet Fehmi.-- İstanbul, 1327 [1911/1912].
Türk Tarih Encümeni Mecmuası [TTEM]_[Tarih-i Osmani Encümeni Mecmuası] [TOEM]
cilt: II, sayı: 12, sayfa: 774-776

SARAYBOSNA’DA EBNİYE-İ HAYRİYE’NİN MUSAVVER TARİHİ

Muharreri: Seyfettin Fehmi bin Ali

-1-

HÜNKAR CAMİİ ŞERİFİ

    Bu sene Sarayda Türkçe olarak neşr olunan bu eserin bir nüshasını taşlıca mebusu Vasfi Beyefendi 27 Ağustos sene 1327 tarihli hususi bir mektupla Maarif Nezareti’ne irsal etmiş ve Nezaret-ı müşarünileyha de mektubu encümene göndermiş ise de risale Maarif Nezaretine de gelmemiş olduğundan elde edilip mütalaa olunamamış idi.

Ahiren Vasfi Beyefendi eser-i mezkürle yine Seyfuddin Efendinin aynı mevzuda Boşnakça yazmış olduğu beş risaleyi encümene i’ara lütfunda bulunduğundan bu makale-i fihrisiyeyi tahrir ettik. Evvel bievvel encümene muavenet-i lütüfkaranesinden dolayı Vasfi Beyefendiye teşekküratimizi takdim ederiz. Badeuh müessir hakkında mîr-i mûmâ ileyhin mektubunda münderec mütalaatı ber veçhi zîr derc ederiz: “Bir risalesini takdim ettiğim Seyfuddin Efendinin kütüphanesine hayret ettim. Hele hatt-ı dest olarak neler gördüm. Halbuki Kadiyek Muhammed Efendi (Kadızade) nin kütüphanesi birincisinin üç dört mislidir. Seyfuddin Efedinin mükemmelen hitam bulmuş tarihi 250 sene kablelfethden bed’ ediyor ve iki cesim cild teşkil ediyor.

Muhammed Efendinin yine Bosna tarihi ise altı büyük cilt vücuda getirmiştir. Her ikisi yekdiğerinin şerik-i mesaisidirler. Daimen hembizim ülfetidirler. Birinin arayıp bulabildiği diğerinden aslen mahfî tutulmuyor. Beher-i asgari on altı sene himmet ve tetebbu’ ile itmam edilmiş bu iki Bosna tarihi haiz-i ehemmiyettir.”

Günden güne terakki etmekte olduğunu işittiğimiz Saray Bosna şehrinin terakkiyatına Seyfuddin Fehmî Efendi, Muhammed Efendi gibi ulema-yı İslamiyede telifat-ı müfide ile pîr oldukları sezavar-ı şükrandır .

Mûmâ ileyh Seyfuddin Efendinin balaya unvanını kaydettiğimiz eseri otuz dört sahife olup Türkçedir. Eserin ibtidasına Hünkar Camii şerifinin ve müştemilatının iki kıta resm-i sathı vaaz edilmiştir. Bunlardan maada derun-i eserde on altı adet hüccet, kitaba, ebniye resimleri vardır.

Hünkar Camii hakkında muharririn i’ta ettiği malumat-ı tarihiyeyi hülasa edelim:

Bu Camii Şerife kuyud ve sicilat-ı atikada “Camii Atik” ve “Ebulfeth velmeğazi Sultan Muhammed Han Camii” de denilir. 858 tarihinde Bosna Sancağı Beyliğine tayin olunan İshak Beyzade Gazi İsa Bey 862 tarihinde ahşap olarak bina etmiştir. 866 senesinde Saray Bosnaya teşrif eden Hazreti Fatih Sultan Muhammed Han Sani bu Camii Şerifi beğenmiş ve bunu tafarrüs eden Gazi İsa Bey Camii Şerifin nam-ı Hümayunlarıyla yad olunmasını istirham etmekle mesul-i kabul-i hümayun buyrulmuş olduğundan “Hünkar Camii” ismiyle yad olunagelmiştir.

968 de (1560 miladi) Saray şehrini ğars ve ihrak-ı binnar eyleyen “Zamay Despot Vûk Yayçanin” bu Camii Şerifi de yakmış olduğundan 973 de kubbeli ve minaresi taştan olmak üzere yeniden bina edilmiş ve ertesi sene inşaaat hitame erdirilerek resm-i küşadı icra olunmuştur. 973 sene-i hicriyesini sicilli şeriyyesinde bulunan keşf-i hüccetinin ibaratını nakl ile beraber sicildeki kaydın fotoğrafyasını de derc eylemiş olan müellif eserine bir ciddiyet-i tamme vermek üzere 974 senesinde binanın hitam bulunduğunu mueyyid iki vesika ilave etmiş ve caminin mesahasını da zikr etmiştir: Bir kubbeli olan bu Camii latif mihrabdan orta kapısına doğru tûlî on üç metre ve yan kapıları arasındaki arzî on üç metre olup minberi taştan gayet masna’ olduğu gibi taştan iki kürsü ve oldukça güzel mihrabı ve üç kapısı vardır.

Bundan sonra caminin tamiratından ve 1265 sene-i hicriyesin de Şerifzade Muhammed Fazıl Paşa bin Mustafa Nuri Efendi tarafından yaptırılan ilavelerden bahseden muharrir Sultan Abdulmecit Han namına inşad edilmiş Ziver Paşa’nın 1264 tarihli manzume-i tarihiyesinin fotoğrafyası ile eserini tezyin etmiş ve camiinin hariminde bulunan müştemilatı da ber tafsil-i tarif eylemiştir. Bunları da tadad edelim:

Evvelen Hekimoğlu Ali Paşa’nın divan efendisi Akovalı Osman Şehdî Efendinin eser-i hayri olan kütüphanedir. İşbu kütüphanenin kitabesi:

Fiha kütübün kayyıme sene 1173

ibaresidir. “Bu kütüphanede gayet güzel kitaplar bulunduğu gibi fevkalade kıymetdar bazı sicillat-i atika-ı şeriyye mahfuzdur.” Sahib-i eser Seyfuddin Fehmi Efendi bu kütüphanenin memurudur.

Saniyen 1270 tarihli muvakkathanedir.

Salisen imam ve müezzinlere mahsus odalardır.

Rabian şadırvandır.

Camii Şerif civarında medfun zevatdan bazıları muhatasar terüme-i halleriyle zikr olunuyor ki bunların isimlerini ve tarih-i vefatlarını kaydedelim:

Beystriğî Şeyh İbrahim efendi 1075

Yeniçeri ağası Bosnalı Abdullah paşa 1105

Bosna valisi Bosnalı Muharrem Paşa 1076

Müştemilat-ı saireden olarak medrese ve mektep ve çeşmeler hakkında da malumat i’tasından sonra imam, hatip, kayyum, Tefsir-i Kadî Beyzavî tedrisi, ferraş, vaiz, müezzin, mütevelli mu’arref beratları ile ashab-ı hayratdan Camii Şerife emlak ve nukûd vakfedenlerin vakfiyeleri suretlerini derc ile eserine müellif hitam veriyor.

Boşnakça olan beş cüzüde münderiç ve huruf-i Arabiye ile matbû’ vakfiye ve sicil kuyud-ı suretleriyle cevami’ ve mebani-i saire-i hayriye ve senk-i mezar kitabeleri fotoğrafyaları mucib-i istifadedir.

Seyfuddin Fehmi Efendiyi gayret ve himmetinden dolayı tebrik eder ve böyle âsâr-i nafia vücuda getirmede devam etmesini an samimilkalb temenni eyleriz.